| Ένα καλλιτεχνικό νεκροτοµείο; |
|---|
|
Μικρά και µεγάλα σκάνδαλα συνοδεύουν την έκθεση «Bodies», µαζί και µια καλλιτεχνική εµµονή µε το ανθρώπινο σώµα που µετράει αιώνες. Αδέρφια µου, άνθρωποι, που ζείτε ύστερα από εµάς Για την κατάντια µας µην έχετε καρδιά σκληρή Γιατί όποιος δείξει λύπηση για τους φτωχούς εµάς Από τον Θεό µε πιότερο έλεος θα κριθεί. Μας βλέπετε έτσι δεµένους πέντε κι έξι Ώσπου η σάρκα µας που τόσο είχαµε θρέψει Να πέσει σάπια και ξερή κάτω στη γη Και εµείς τα κόκαλα να µείνουµε σκόνη και στάχτη Μην είστε σύντροφοί µας στα ανόσια λάθη Μα δεηθείτε στον Θεό όλους να µας λυπηθεί «Η µπαλάντα των κρεµασµένων» Φρανσουά Βιγιόν  «Bodies» στην Αθήνα. Η πλήρης έκθεση του ανθρώπινου σώµατος. Ποια είναι αυτά τα νεκρά σώµατα που εκτίθενται µπροστά στα µάτια χιλιάδων, εκατοµµυρίων ανθρώπων; Μήπως είναι πτώµατα που έκαναν παραπτώµατα; Ανήκουν στα µη αναγνωρισµένα, στα αζήτητα δηλαδή πτώµατα, των πολιτικών ή ποινικών φυλακισµένων, των άστεγων, των ψυχικά ή πνευµατικά νοσούντων; Είναι, αντιθέτως, τα σώµατα αυτών που έδωσαν την ευγενή συγκατάθεση τους για µία µετά τον θάνατο έκθεσή τους; Και ακόµα, πρόκειται για ένα εκλαϊκευµένο µάθηµα ανατοµίας µε πρώτο εµπνευστή τον γερµανό ανατόµο Γκύντερ φον Χάγκενς, ο οποίος, ήδη από το 1996, οργανώνει διαδοχικές περιοδεύουσες εκθέσεις µε νεκρά σώµατα συντηρηµένα µε µία δική του µέθοδο, που την έχει επεξεργαστεί από το τέλος τής δεκαετίας του 1970; Ή µήπως πρόκειται για µία ακόµα καλλιτεχνική πρόταση ανάµεσα σε άλλες που κινούνται γύρω από τους όρους και τα όρια του σώµατος; Ή πάλι, τέλος, να πρέπει κανείς να τα δει µέσα σε µία µακρά παράδοση θεαµάτων γύρω από το παράξενο, το τερατώδες, το παρά φύσιν, που ασκεί γοητεία µέσω του τρόµου, όσο ο τρόµος δεν µας αφορά προσωπικά; Τα ερωτήµατα είναι πολλά και έχουν τεθεί µε διαφορετικούς τρόπους σε µία σειρά από χώρες, ενώ τα σχετικά sites είναι γεµάτα από σχόλια χιλιάδων επισκεπτών τής πρόσφατης έκθεσης που έφτασε στην Ελλάδα µε τίτλο «Σώµατα/Μια Έκθεση». Η έκθεση αυτή προέρχεται από την Κίνα και µε την αφορµή αυτή έχουν τεθεί προς συζήτηση δύο επιπλέον ζητήµατα: Το ένα είναι νοµικής φύσης και έχει να κάνει µε τη διαµάχη σχετικά µε τα δικαιώµατα επάνω στην ιδέα και στην µέθοδο, αφού αυτός που έχει συντηρήσει µε τη βοήθεια της σιλικόνης την καινούργια σειρά πτωµάτων είναι ο Σούι Χόνγκτζιν, πρώην βοηθός τού γιατρού Χάγκενς, διαµάχη που οφείλεται στο ότι τα κέρδη, που όπως λέγεται συρρέουν, είναι τεράστια. Το δεύτερο είναι πολιτικής φύσης, ακόµη και µε τη στενή έννοια του όρου, αφού αυτό που καταλογίστηκε στους διοργανωτές στην Αµερική από διαφωνούντες µε το καθεστώς Κινέζους, είναι ότι µία χώρα που δεν σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώµατα θα µπορούσε να έχει «αξιοποιήσει» ακόµα και τα πτώµατα των διαφωνούντων για ιατρικούς, εκθεσιακούς και τελικά οικονοµικούς λόγους. Δίπλα στα ερωτήµατα, δε λείπουν και κάποια µικρά ή µεγαλύτερα σκάνδαλα. Ένα από αυτά, το πρόβληµα που παρουσιάστηκε στο Σαν Φρανσίσκο, όταν σε µία παλαιότερη παρτίδα πτωµάτων ένα από αυτά άρχισε να στάζει τα υγρά τής συντήρησής του. Και ένα µεγαλύτερο, όταν σε µία από τις εκθέσεις τού Χάγκενς, σε ένα πτώµα φάνηκε ένα τατουάζ µε κυριλλική γραφή, που έκανε κάποιους ρώσους από το Νοβοσιµπίρσκ να µιλήσουν για χρησιµοποίηση πτωµάτων κρατουµένων. Έπειτα από τον θόρυβο που προκάλεσε το γεγονός, ο Χάγκενς προσκόµισε πιστοποιητικά που δήλωναν την συγκατάθεση (!!!) των πρώην ζώντων για τη µελλοντική τους περιπλάνηση. Στον αντίποδα αυτών που καταγγέλλουν, υπάρχουν βέβαια και αυτοί που µιλούν για την έτσι κι αλλιώς χρήση των πτωµάτων από την ιατρική, µε ή χωρίς τη συγκατάθεση των ενδιαφεροµένων, για την πρόοδο της επιστήµης. Και θα πρόσθετα και για την πρόοδο της τέχνης, αν θυµηθούµε την επιµονή καλλιτεχνών σαν τον Ντα Βίντσι στην ανατοµία τού ανθρώπινου σώµατος, που έδωσε µία καινούργια ώθηση στην τέχνη τής Αναγέννησης. Αλλά και τα «Μαθήµατα Ανατοµίας» του Ρέµπραντ ή την προσέγγιση του σώµατος από τον Ζερικώ στο περίφηµο έργο του «Το ναυάγιο της Μέδουσας», όπου τα «µοντέλα» ήταν κορµιά νεκρών καταδίκων. Στη σύγχρονη τέχνη, η θέση τού σώµατος είναι κεντρική και βρίσκεται στον αντίποδα της ψηφιακής, άυλης προσέγγισης του πόνου, του φόβου, της υποτροπής. Το σώµα είναι παρόν σε πολλά έργα σωµατικής τέχνης από το 1950 και µετά. Αξίζει να τονιστεί εδώ ότι η ανάδυση του σώµατος από ζωγραφικό µοτίβο σε ζων και δρων υποκείµενο έχει σε σηµαντικό βαθµό µια σχέση κατ’ αντιπαράθεση µε τη χρήση του από τον ναζισµό αλλά και µε την πυρηνική έκρηξη στη Χιροσίµα. Οι δίκες τής Μόσχας και η εξορία των Γκουλάγκ δεν είχαν εκείνη την εποχή απασχολήσει την τέχνη. Όταν το σώµα γίνεται σαπούνι, όταν εξαερώνεται, όταν αγνοείται, κάποιοι καλλιτέχνες βάζουν το δικό τους σώµα ενέχυρο, όπως συµβαίνει µε τους Βιεννέζους Αξιονιστές, τους γιους, δηλαδή, στο πραγµατικό ή στο φαντασιακό επίπεδο, των ναζί, που ζήτησαν να εξαγοράσουν µε το σώµα τους όσα οι γονείς δήµιοι είχαν επιβάλλει στα σώµατα των θυµάτων στα κρεµατόρια. Αφετέρου, η ανάδυση αυτή έχει να κάνει µε το γυναικείο κίνηµα, που προσπάθησε χωρίς να τα καταφέρει µέχρι τις µέρες µας, να πάψει το σώµα, στην περίπτωσή τους το γυναικείο, να είναι απλώς αντικείµενο της τέχνης, οριζόµενο από τον ζωγράφο που το ήθελε παθητικό µοντέλο του ή, χειρότερα, από την κατανάλωση. Η αποµάκρυνση από τον κόσµο των αντικειµένων γενικότερα έκανε τον Λιοτάρ να προτείνει για την τέχνη τον δρόµο τού άυλου, γεγονός βεβαίως που οδηγεί σε άλλες παραµορφώσεις. Ακόµα όµως και όταν και όταν το σώµα στα πειράµατα της περφόρµανς ή της body art προκαλεί µε τον πόνο, την αρρώστια, την επιθυµία του, την αποσύνθεσή του από τον χρόνο ή την αρρώστια, πρόκειται για το σώµα του ίδιου του καλλιτέχνη, ένα σώµα, δηλαδή, µε ταυτότητα, ακόµα κι όταν είναι εξόριστο από τον εαυτό του, όταν βιώνει, δηλαδή, την καπιταλιστική ή τη σοσιαλιστική αλλοτρίωση. Η χρήση τού νεκρού σώµατος, ακόµα κι όταν πρόκειται για το σώµα ενός ζώου, όπως στην περίπτωση του Μπόυς, έχει να κάνει µε την αντίληψη ότι και εκείνο, όπως και ο άνθρωπος, είναι υποκείµενο. Το νεκρό σώµα είναι πάντα βέβαια το σώµα του άλλου. Γι’ αυτό η εποπτεία τού δικού µας σώµατος είναι αδύνατη, εκτός κι αν µεσολαβήσουν νέες ανακαλύψεις στον χώρο τής ψηφιακής τεχνολογίας ή της βιοτεχνολογίας, για να µη µιλήσουµε για µια σειρά από τελετουργίες που από άλλους δρόµους οδηγούν τους µύστες σε µια τέτοια γνώση. Ξαναγυρίζοντας στα νεκρά, χωρίς δέρµα σώµατα της έκθεσης που φιλοξενείται στον Δήµο της Αθήνας (ενδιαφέρουσες οι εικαστικές προτάσεις του κυρίου Δηµάρχου από το ψεύτικο χριστουγεννιάτικο δέντρο µέχρι τα αληθινά πτώµατα) µπορεί να αναρωτηθούµε γιατί σβήνει η γενεαλογία, η προέλευση, η καταγωγή τους, η ιστορία τους. Μήπως για λόγους προστασίας των τεθνεώτων; Μήπως είναι ένας όρος τού συµβολαίου που έκλεισαν, όταν ακόµα µπορούσαν να κλείνουν συµβόλαια; Μήπως, ακόµα, για να είναι σαφή τα όρια ανάµεσα στην τέχνη που θέλγεται από τις αφηγήσεις και στην επιστήµη που παίρνει τις αποστάσεις της; Και πάλι όµως, ο παιδαγωγικός χαρακτήρας µιας τέτοιας πρότασης θα έπρεπε να αναδειχθεί και µέσα από την πληροφορία ακόµα και των µεθόδων συντήρησης. Αυτό που τίθεται εδώ είναι και πάλι µια συζήτηση που έχει να κάνει µε τα όρια µεταξύ πραγµατικού και συµβολικού στην πορεία τής ανθρώπινης γνώσης και έκφρασης. Αν όµως οι απαντήσεις στις καλλιτεχνικές µας ανησυχίες µπορούν να προέλθουν από τη διάδραση ανάµεσα στην τέχνη και το κοινό της, στη συγκεκριµένη περίπτωση το κοινό πρέπει να αποδηµήσει εις Κύριον, για να βρει, σαν τους ήρωες του Αρκά, τις σωστές απαντήσεις στα ερωτήµατά του. |
| Αρχική κείμενα :: Εκτύπωση :: E-mail |
